KUMBE, SIMULIZI ZA MUMIANI ZINA MIAKA MINGI!

Adeladius Makwega – MBAGALA

 

Asubuhi ya Oktoba 20, 2026, nilijikuta katika mazingira tulivu ya Maktaba ya Ofisi ya Rais, Idara ya Kumbukumbu na Nyaraka za Taifa, jijini Dodoma.

Nikiwa na shauku ya kuendelea kujifunza kupitia nyaraka za kihistoria, nilikutana na Bi. Lear Clear Ngairo na kumwomba anisaidie kupata kitabu kinachohusu historia ya Wilaya za Morogoro na Kilosa kabla ya Uhuru wa Tanganyika.

 

Sikujua kuwa safari hiyo ya kutafuta maarifa ingenikutanisha na simulizi ambayo, kwa namna fulani, ingenirudisha katika fikra za miaka mingi iliyopita.

 

Nilipokuwa nikikipitia kitabu hicho, macho yangu yalinaswa na kichwa cha habari kilichonifanya nitake kusoma zaidi: “Mumiani” au “Chinjachinja.” Hapo ndipo nilipoanza kukutana na simulizi kuhusu hofu, uvumi na madai yaliyowahi kutikisa baadhi ya jamii za Tanganyika wakati wa ukoloni.

Kwa mujibu wa maandishi hayo, mwaka 1958 kulikuwa na uvumi kwamba baadhi ya Wazungu waliwaua Waafrika ili kupata damu ya binadamu kwa ajili ya kutengeneza dawa. Simulizi hizo zilisababisha hofu miongoni mwa wananchi, kiasi cha kuwafanya baadhi yao kuwa na mashaka na wageni pamoja na shughuli walizokuwa wakifanya.

 

Lakini nilipoendelea kusoma, nilijiuliza: Je, uvumi huu ulianza wapi, na ni kwa namna gani uliweza kuathiri maisha ya watu kiasi hicho?

 

Maandishi hayo yanaeleza kuwa ukusanyaji wa sampuli za damu na maafisa wa Idara ya Mifugo katika Wilaya ya Kilosa huenda ulichangia kufufua uvumi huo. Wakati huohuo, shughuli za wachimbaji wa madini katika Mto Ruvu na maafisa wa upimaji ardhi katika maeneo ya Morogoro zilitajwa miongoni mwa mazingira yaliyohusishwa na kuongezeka kwa hofu.

 

Baadhi ya wenyeji waliamini kuwa mashimo yaliyochimbwa huenda yalitumiwa kutupa miili ya watu. Wengine waliogopa kuingia katika majengo au kushirikiana na wageni wasiowafahamu.

 

Kadiri nilivyozidi kuyachunguza maelezo hayo, ndivyo nilivyoona picha ya jamii iliyokuwa ikikabiliana na hofu ambayo haikuwa rahisi kuitenganisha na uvumi. Kwa mujibu wa mwandishi wa maandishi hayo, baadhi ya wananchi waliogopa hata kusafiri katika maeneo fulani, huku wengine wakisita kuingia katika majengo ya wageni. Hali hiyo iliripotiwa kuathiri shughuli za biashara na upatikanaji wa wafanyakazi. Hata hivyo, ni muhimu kuelewa kwamba maelezo haya yanaeleza hali ilivyoripotiwa wakati huo; hayamaanishi kuwa kila simulizi iliyosambaa ilikuwa na kweli.

 

Jambo jingine lililonivutia ni namna baadhi ya watu walivyodaiwa kutumia hofu hiyo kujipatia fedha. Maandishi yanaeleza kuhusu watu waliodai kuwa watumishi wa “Mumiani” na kutumia visingizio vya kupotea kwa dawa ili kuwatapeli wananchi. Kumbe ogopa tapeli ilikuwa tangu enzi: hofu ya jamii inapokuwa kubwa, wapo wanaoweza kuitumia kama fursa ya kujinufaisha. Kwa maneno mengine, uvumi haukuwa tu jambo lililoathiri fikra za watu; kwa mujibu wa taarifa hizo, pia uliweza kutumiwa katika vitendo vya udanganyifu.

 

Lakini je, madai ya watu kuuawa kwa ajili ya damu yao yalithibitishwa? Hili ndilo swali muhimu zaidi katika kuisoma simulizi hili.

 

Mwandishi wa wakati huo alijaribu kuchunguza chanzo cha uvumi kwa kupata maelezo kutoka kwa machifu, wamisionari, wachimbaji na maafisa mbalimbali. Pamoja na juhudi hizo, alikiri kutopata ushahidi wa kuthibitisha madai ya mauaji kwa ajili ya damu ya binadamu. Hivyo, tunapaswa kutenganisha wazi kati ya uvumi uliokuwapo, matukio yaliyoripotiwa na ukweli ambao ungehitaji ushahidi wa ziada kuthibitishwa.

Hapa ndipo tunapopaswa kutafakari umuhimu wa nyaraka za kihistoria. Kitabu nilichokipitia hakikunipa tu nafasi ya kufahamu simulizi za zamani; kilinifanya nijiulize pia namna hofu ilivyoshughulikiwa katika jamii wakati wa utawala wa kikoloni. Maandishi hayo yanaonyesha juhudi za mwandishi kutafuta maelezo kutoka kwa watu mbalimbali.

Kwa Tanzania ya leo, simulizi hii ina somo kubwa. Katika zama ambazo taarifa husambaa kwa kasi kupitia simu na mitandao ya kijamii, ni rahisi uvumi kugeuka kuwa hofu, na hofu ikawa chanzo cha mashaka au udanganyifu. Historia hii inatukumbusha kuwa tunapokutana na taarifa inayotisha, tunapaswa kujiuliza: Chanzo chake ni kipi? Kuna ushahidi gani? Na je, tunachokisikia ni ukweli uliothibitishwa au ni madai yanayohitaji uchunguzi zaidi?

 

Aidha, taasisi za umma zina wajibu wa kuwasiliana kwa uwazi na wananchi, kueleza madhumuni ya shughuli zao na kutoa elimu inayosaidia kuondoa hofu isiyo na msingi. Wananchi nao wanapaswa kujenga utamaduni wa kutafuta ukweli kabla ya kuamini au kusambaza taarifa. Kama historia inavyotufundisha, ukimya na ukosefu wa maelezo vinaweza kuacha nafasi kwa uvumi kukua, ingawa havimaanishi kwamba kila uvumi husababishwa na ukimya wa mamlaka.

 

Mpendwa msomaji, nilipoingia katika maktaba hiyo nilikuwa natafuta kitabu kuhusu historia ya Morogoro na Kilosa kabla ya Uhuru. Lakini nilichokutana nacho kilinipa nafasi ya kutafakari zaidi ya historia ya maeneo hayo. Kilinikumbusha kuwa simulizi zinaweza kuishi kwa muda mrefu, zikibadilika katika namna zinavyosimuliwa, huku ukweli wake ukihitaji kuchunguzwa kwa makini.

Ndiyo maana ninaposema “Kumbe, Simulizi za Mumiani Zina Miaka Mingi!” simaanishi kwamba madai yote yaliyosimuliwa yalikuwa ya kweli. Historia si mkusanyiko wa matukio yaliyopita pekee; ni mwalimu anayetusaidia kuelewa jamii yetu na kufanya maamuzi bora leo.

 

Nakutakia siku njema, mpendwa msomaji. Endelea kusoma historia, kuuliza maswali na kutafuta ukweli.

makwadeladius@gmail.com 0717649257